در دنیای چاقوها قفل ها (ضامنها) از اهمیّت بسیار بالایی برخوردارند چرا که تامین کننده امنیّت فرد استفاده کننده هستند.در اینجا به بررسی تعدادی از مشهورترین آنها میپردازیم.
در ابتدا نگاهی بیندازیم به معنی کلمه ضامن:
در ایران به غلط این نکته مرسوم شده که وقتی میگوییم ضامندار منظورمان چاقوی اتوماتیک است امّا در اصل ضامن یا قفل قطعه ای مکانیکی است که صرفاً جلوی بسته شدن ناخواسته تیغه را میگیرد و ارتباطی به نحوه باز شدن آن ندارد.
تقریبا اکثر چاقوها به ضامن مجهز هستند به غیر از دو مدل Friction Folder و Slipjoint در مدل اول عملاً هیچ قطعه ایی برای این کار تعبیه نشده و تنها لبه برگشته انتهای تیغه که موقع باز شدن روی پشت دسته قرار میگیرد، در زیر شست شما قرار گرفته و برای جلوگیری از بسته شدن باید آنرا به طور مداوم در فشار نگه دارید.
در مدل دوم یک صفحه فنری در داخل دسته جای گرفته که هنگام باز کردن چاقو متوجه فشاری در زاویه 90 و زاویه 180 تیغه میشوید این فنر چاقو را باز نگه میدارد امّا کوچکترین فشاری به پشت تیغه آنرا به راحتی به سمت بسته شدن هدایت میکند.
Lock Back : این قفل که شاید آنرا بتوان قدیمیترین نوع ضامن نامید به این نحوعمل میکند که یک صفحه فلزی در پشت دسته و در میان دو صفحه آن معمولاً به ضخامت تیغه قرار میگیرد و در وسط به حالت الاکلنگی پرچ میشود. سر آن در جلوی دسته حالت قلاب دارد و در نیم دایره ایی که در تیغه تعبیه شده گیرمیکند و مانع بسته شده آن میشود .برای بستن تیغه باید قسمت دُم ضامن که معمولاً در انتهای دسته قرار دارد به داخل فشار دهید تا سر آن بالا بیاید و تیغه را رها کند
(در بعضی مدلها دُم در میانه دسته قرار گرفته) (BUCK 722 Spitfire Knife 722BKS1-B) این ضامن که هنوزهم جزو مستحکم ترین ضامنها به شمار میاید یک نسخه به روز شده ترهم دارد به نام (Ti-ad Lock) که قفل انحصاری شرکت Cold Steel است. در این مدل با اضافه شدن یک پین به ابتدای دسته استرس روی قفل تعدیل شده و توانایی تحمل فشارآن چندین برابر افزایش یافته است. (cold steel storm cloud)
Liner Lock: این ضامن که امروزه یکی ازرایج ترین و پرمصرف ترین قفل ها میباشد به دلیل کابری آسان وامکان استفاده با یک دست، به این شهرت رسیده است. ساختار آن از یک ورق فنری تشکیل شده که در داخل دسته قرار دارد و هنگام باز شدن تیغه به زیر آن میرود و مانع بسته شدن آن میشود با به کنار کشیدن آن توسط شستتان میتوانید تیغه راببندید (BOKER Folder Nahuel Guayacan #01BA004)
Frame Lock: سیستم کاری این ضامن کاملاً شبیه Liner Lock است با این تفاوت که به جای یک صفحه فلزی در داخل دسته، از خود دسته به عنوان قفل استفاده میشود. این نوع قفل که توسط Chris Reeves چاقو ساز برجسته و نامدار آمریکایی طراحی شده تنها بر روی دسته های فلزی مانند استیل و تیتانیوم قابل اجرا است.( FOX SHADOW-TITANIUM FRAME LOCK #FX-533 TI)
Compression Lock: این قفل که از نظر کارایی ترکیبی از Liner Lock و Lock back است مانند لاینرلاک برای آزاد سازی باید به کنار کشیده شود امّا محل آن به پشت دسته انتقال یافته و امنیّت بیشتری را برای کاربر فراهم کرده، چرا که هنگام بسته شدن چاقو، دست استفاده کننده به هیچ عنوان در مسیر تیغه قرار نمیگیرد.البته در این قفل فقط یک صفحه جلوی بسته شدن را نمیگیرد بلکه این صفحه شکل قلاب دارد، که در شیار تعبیه شده در تیغه قفل میشود.این نوع ضامن را بیشتردر تولیدات شرکت Spyderco مشاهده میکنید. (Spyderco Paramilitary 2)
Button Lock: قفل دکمه ایی هم در چاقوهای اتومات وهم چاقوهای عادی کاربرد دارد. در بعضی طراحیها هر دو وظیفه باز کردن و بستن به عهده آن است (Benchmade CLA BLACK G10 #4300) (BLACK FOX ATROS #BF-770 BL) در بعضی فقط باز کردن ( BUCK 110 Auto knife 0110BRSA-B) وگاهی هم فقط برای بستن به آن نیاز دارید (BOKER PLUS Kirke #01BO636) گاهی دکمه ضامن به جای دسته درست روی پیچ لولای چاقو قرار میگیرد، در این حالت به آن Pivot Lock یا Roundhouse Lock هم میگویند. (Boker EuroFighter II Damast) نوع دیگری ازآن که در چاقوهای اتوماتیک ساخت زنجان نیز بسیار پرکاربرد است Lever Lock نام دارد که به جای دکمه، یک زبانه کوچک که با یک لولا به بدنه وصل شده عمل باز کردن تیغه را انجام میدهد و به جای ضامن ثانویه که معمولاً در چاقوهای اتوماتیک دکمه ای، به صورت یک دکمه کشویی در زیر دکمه اصلی وجود دارد دراین مدل با بالا دادن این زبانه دیگر چاقو باز نمیشود.(چاقوی ضامندار زنجان)
Axis Lock: این قفل که ضامن اختصاصی و انحصاری شرکت Benchmade بود از یک استوانه فلزی و دو فنر S شکل تشکیل شده که در برشهایی بیضی شکل در دو طرف دسته حرکت میکند و با جا گرفتن در برش مخصوص روی تیغه جلوی حرکت آنرا میگیرد. از مزایای آن این است که به راحتی با یک دست میتوان آنرا به سرعت باز و بسته کرد! بله گفتیم (باز)، چون امتیاز بعدی این ضامن این است که به عنوان ابزار گشودن چاقو میتوان از آن استفاده کرد. مزیّت دیگر آن استفاده راحت برای چپ دستها و راست دستها بدون نیاز به هیچ تغییری در ساختار آن است. (Benchmade Mini Freek #565-1) حال که زمان استفاده انحصاری بنچمید از این ضامن به پایان رسیده آنرا با شکل های کمی متفاوت و با اسمهای مختلف روی محصولات شرکت های دیگر چاقو سازی مشاهده میکنید. مثلاً ممکن است فرمت سوراخ روی دسته شبیه لوبیا باشد Arc-Loc (S.O.G Vulcan) یا دکمه به جای استوانه متوازی الاضلاع باشد RAM-LOK (Microtech MSI) یا ساچمه ای باشد Ball bearing Lock (Spyderco Navaja) یا نامهای دیگر Glyde Lock - Crossbar Lock امّا ساختارکلی و سیستم کارکرد تقریباً یکی است. نسخه دیگری هم توسط بنچمید ارائه گردیده به نام Axis Auto در این مدل با پایین کشیدن ضامن تیغه توسط یک فنر با سرعت زیاد باز میشود. این ضامن که در چاقوهای اتوماتیک کاربرد دارد برای جلوگیری از باز شدن ناخواسته دارای یک ضامن ثانویه هم هست که در پشت دسته و به صورت کشویی قرار دارد.( Benchmade Auto Adamas OD Green G10 Drop-point #2750FE-2)
Virobloc (Safety Ring): این قفل که مکانیزمی بسیار ساده دارد از قفلهای با سابقه بسیار طولانی در اروپا است و شامل یک لوله برش خورده در قسمت ابتدایی دسته چاقو میباشد که بعد از باز شدن تیغه از قسمت برش خورده ،آنرا اندکی می چرخوانید و قرار گرفتن قسمت سالم لوله در زیر تیغه مانع بسته شدن آن میشود. این قفل در محصولات شرکت Opinel به وفور استفاده میشود. (Opinel 0.8) یک مدل دیگر از هم وجود دارد که لوله ثابت است و تنها یک رینگ در داخل آن حرکت می کند و به آن Bolster Ring Lock میگویند این نوع ضامن در محصولات شرکت Old Bear استفاده میشود.هردوی این قفلها نیازمند دسته های با مقطع گرد وتقریباً استوانه ای شکل هستند.( Antonini Old Bear Walnut)
Pick Lock: این مدل قفل، ضامن مختص چاقوهای اتوماتیک ایتالیایی به نام Stilletto است این چاقوها که در ایران با نام پدرخوانده شهرت دارند توسط یک دکمه فشاری به طور اتوماتیک باز میشوند و برای بستن باید به گارد سر دسته فشار بیاورید تا بولستر متحرک جابجا شود و ضامن تیغه را آزاد کند. (BOKER MAGNUM Sicilian Needle Olive Wood #01MB279)
Bolster Lock: این قفل بسیار جذاب و تقریباً نامرئی در قسمت فلزی و ابتدایی دسته چاقوتعبیه شده که با فشار به قسمت پایین بولستر، این قطعه به صورت لولایی حرکت کرده و اجازه استفاده از فلیپر برای بازگشایی چاقورا میدهد. (BUCK 590 Paradigm) در نسخه اتومات همین حرکت بولستر مستقیماً چاقو را باز میکند. (BUCK 591 Paradigm Shift Auto 591BRS-B) نوع دیگری از آن هم که بیشتر توسط شرکت Pro-tech استفاده میشود حرکتی اسلاید وار دارد یعنی وقتی بولستر را به صورت کشویی به سمت پشت دسته فشار میدهید تیغه به صورت اتومات باز میشود.( Pro-Tech BR-1)
Atlas Lock: این قفل که از لحاظ نوع عملکرد کمی شبیه Axis Lock است در اصل زائده است در دسته که به صورت فنری در قسمت گرد شده انتهای تیغه قرار میگیرد واجازه بسته شدن به آن را نمیدهد امّا محل قرار گیری آن در دو طرف دسته نیست و در پشت دسته قرار دارد وبه صورت کشویی جابجا میشود.(Coldsteel Mayhem)
Radius Lock: این قفل بسیار شکیل که برنده چندین جایزه طراحی نیز شده است فقط روی تعدادی از محصولات شرکت Fox قابل دسترس میباشد. Radius به معنای شعاع میباشد و نحوه باز کردن و بستن آن، فشار یک دکمه به داخل و حرکت دادن آن در راستای یک نیم دایره است. (FOX Saturn #FX-551 TiCOP - Limited Edition) در بعضی از نسخه ها یک ضامن ثانویه نیز برای آن در نظر گرفته شده (FOX JUPITER #FX-555 TIBL)
همچنین درجدیدترین مدل چاقو با این ضامن، به چاقو فلیپر اضافه شده که سرعت باز کردن آنرا بسیار بالا میبرد وبرای بستن باید از فشار دکمه و چرخش استفاده شود.( FOX METAMORPHOSIS #FX-556-A4)
Griploc: این قفل را شاید بتوان یکی از پیچیده ترین ضامنها نامید. دراین قفل هنگام باز کردن چاقو کل دسته که از لولاها و قطعات متحرک تشکیل شده تغییر شکل میدهد و به نحوی قرار میگرد که در دست گرفتن چاقو مانع بسته شده آن میشود. اما وقتی فشار دستتان را از روی دسته بردارید به راحتی با فشار به پشت تیغه چاقو بسته میشود به خاطر طراحی عجیب و تغییرشکل دسته بعضی به آن لقب Transformers (تغییر شکل دهنده) نیز داده اند.(Boker Plus Griploc Clear) (columbia black transformers)
Slide lock: این ضامن که به طورتخصصی روی چاقوهای اتوماتیک OTF، (چاقوهایی که تیغه آنها از جلوی دسته بیرون میاید نه بغل) استفاده میشود، قطعه قابل مشاهده ای از بیرون ندارد و همه چیز در داخل دسته پنهان است. شما با هل دادن یک شاسی اسلایدردر نمونه های Double Action و یا با فشار یک دکمه در نمونه های Single Action تیغه را به بیرون شلیک میکنید و درهمین لحظه قفل Slide Lock به طور اتوماتیک فعال شده و مانع برگشتن تیغه به درون دسته میشود.البته نمونه هایی از این چاقوها با بدنه شفاف نیز تولید شده که اجازه دیدن عملکرد داخل دسته را به شما میدهد.( BOKER PLUS Kwaiken OTF Black #06EX551)
البته تنوع ضامنها بسیار بیشتر از آن است که در یک مقاله بگنجد و با پیشرفت تکنولوژی و همچنین صنعت چاقو سازی هر روز مدلهای جدیدی به آن اضافه میشود.از آنجایی که هدف ما صرفاً شناخت کلی و آشنایی با تعدادی از معروفترین مدلهای قفل بود به همین جا بسنده میکنیم.